Drzwi Gnieźnieńskie to bez wątpienia jeden z najcenniejszych skarbów polskiej sztuki romańskiej, dzieło, które nawet po niemal dziewięciu wiekach potrafi poruszyć i zafascynować. Powstały około 1175 roku, stanowią coś więcej niż tylko bramę to monumentalna, brązowa kronika życia i męczeńskiej śmierci świętego Wojciecha, opowiedziana w 18 scenach. To swoisty "bronze comic" tamtych czasów, który do dziś stanowi ideowe i artystyczne serce Katedry Gnieźnieńskiej. Ich narracja, technika wykonania i głęboka symbolika sprawiają, że są one fascynującym świadectwem wiary, historii i kunsztu artystycznego XII wieku.
Centralną postacią, wokół której kręci się cała opowieść wyryta w brązie, jest oczywiście święty Wojciech. Postać ta, znana jako biskup i misjonarz, który poniósł śmierć męczeńską na ziemiach pruskich, stała się kanwą dla tego niezwykłego dzieła. Jego życie, pełne duchowej gorliwości i poświęcenia, zostało uwiecznione w sposób, który miał przemawiać do serc i umysłów ludzi przez wieki.
Aby w pełni docenić kunszt i przekaz Drzwi Gnieźnieńskich, kluczowe jest zrozumienie sposobu, w jaki należy je "czytać". Narracja rozwija się w sposób chronologiczny, ale wymaga od widza pewnego wysiłku interpretacyjnego. Obie kwatery należy oglądać od dołu do góry, zaczynając od lewego skrzydła, a następnie przechodząc do prawego. Dopiero takie podejście pozwala śledzić spójną opowieść o życiu i losach świętego Wojciecha.
Lewe skrzydło: Wczesne życie i powołanie
Lewe skrzydło Drzwi Gnieźnieńskich skupia się na początkach życia świętego Wojciecha, jego edukacji i duchowym rozwoju, aż po kluczowe momenty, które ukształtowały jego dalszą drogę. To tutaj widzimy narodziny przyszłego męczennika i jego pierwsze kroki na drodze wiary.
Scena 1: Narodziny św. Wojciecha
Pierwsza scena przedstawia narodziny świętego Wojciecha, kładąc fundament pod całą opowieść. Już od samego początku widzimy, że jego życie było naznaczone szczególnym przeznaczeniem.
Scena 2: Ofiarowanie chorego dziecka i Scena 3: Oddanie Wojciecha na naukę
Kolejne sceny ukazują momenty jego wczesnego dzieciństwa i przygotowania do przyszłej roli. Ofiarowanie chorego dziecka w kościele podkreśla jego kruchość i potrzebę boskiej opieki, podczas gdy oddanie go na naukę do szkoły katedralnej w Magdeburgu symbolizuje początek jego intelektualnego i duchowego kształcenia.
Scena 4: Modlitwa przed ołtarzem i Scena 5: Nadanie sakry biskupiej
Modlitwa Wojciecha przed ołtarzem ukazuje jego głęboką pobożność i oddanie Bogu. Następnie widzimy go otrzymującego sakrę biskupią z rąk cesarza Ottona II, co jest wyrazem jego rosnącego znaczenia i autorytetu w Kościele.
Scena 6: Wypędzenie demonów i Scena 7: Cud z dzbanem
Te sceny prezentują jego nadprzyrodzone zdolności i moc uzdrawiania. Wypędzenie demonów z opętanego oraz cudowne zrośnięcie się rozbitego dzbana to dowody jego świętości i boskiej interwencji w jego posłudze.
Scena 8: Wizja senna
Wizja senna, w której Chrystus upomina Wojciecha za sprzedawanie chrześcijan do niewoli, stanowi kluczowy moment refleksji i pokuty. Pokazuje ona wewnętrzne zmagania świętego i jego dążenie do doskonałości moralnej.
Scena 9: Przybycie do Rzymu
Ostatnia scena na lewym skrzydle ukazuje przybycie Wojciecha do Rzymu i jego prośbę o wstąpienie do klasztoru. Jest to moment, w którym święty szuka głębszego zjednoczenia z Bogiem, z dala od spraw świata.
Przeczytaj również: Jak powiesić wianek na drzwiach bez uszkodzeń? Proste metody
Prawe skrzydło: Misja, męczeństwo i triumf
Prawe skrzydło Drzwi Gnieźnieńskich przenosi nas do kluczowych momentów działalności misyjnej świętego Wojciecha, kulminując w jego męczeńskiej śmierci i triumfalnym powrocie relikwii do Gniezna. To tutaj rozgrywa się dramat i chwała jego życia.
Scena 10: Wojciech naucza pogan i Scena 11: Odprawia Mszę Świętą
Widzimy tu świętego w jego roli misjonarza, gorliwie nauczającego pogan, czyli Prusów, oraz odprawiającego świętą liturgię. Te sceny podkreślają jego oddanie ewangelizacji i szerzeniu wiary chrześcijańskiej.
Scena 12: Ostatnia Msza Święta i Scena 13: Męczeńska śmierć
Ostatnia Msza Święta, podczas której udziela komunii, poprzedza moment jego tragicznej śmierci z rąk Prusów. Ta scena jest kulminacją jego misji i dowodem najwyższego poświęcenia.
Scena 14: Wystawienie zwłok
Scena ta wstrząsająco przedstawia wystawienie zwłok świętego bez głowy, z odciętą głową wbitym na pal. Jest to brutalny obraz męczeństwa, który jednak podkreśla jego niezłomność w wierze.
Scena 15: Wykupienie ciała i Scena 16: Przeniesienie relikwii
Następnie widzimy Bolesława Chrobrego wykupującego ciało świętego na wagę złota, co świadczy o jego wielkim szacunku dla męczennika. Kolejna scena ukazuje uroczyste przeniesienie relikwii do Gniezna, co zapoczątkowuje kult świętego w Polsce.
Scena 17: Złożenie relikwii i Scena 18: Arcybiskup i Kustosz
Złożenie relikwii w Katedrze Gnieźnieńskiej stanowi triumfalne zakończenie tej części historii. Scena 18, przedstawiająca postać Arcybiskupa i Kustosza Katedry, jest prawdopodobnie późniejszym dodatkiem, ale wzmacnia kontekst miejsca i jego znaczenia.
Symbolika Drzwi Gnieźnieńskich wykracza jednak poza same sceny z życia świętego. Bogato zdobiona bordiura, czyli rama otaczająca kwatery, oraz oryginalne kołatki w kształcie lwich głów, niosą ze sobą dodatkowe, głębokie znaczenia, które wzbogacają narrację.
Motywy roślinne i figuralne w bordiurze
Wici akantu, które oplatają ramę drzwi, są nie tylko ozdobą. Wplecione w nie postacie ludzkie i zwierzęce symbolizują świat natury i ludzkiego życia, w którym rozgrywa się święta historia. Mogą one również reprezentować cnoty, przywary, a nawet znaki zodiaku, dodając warstwę interpretacyjną do dzieła.
Symbolika małpy
Szczególnie interesującym detalem jest wizerunek małpy. W średniowieczu małpa często symbolizowała szatana lub ludzką grzeszność, co mogło stanowić ostrzeżenie lub komentarz do przedstawianych wydarzeń.
Lwie głowy jako kołatki
Oryginalne kołatki w kształcie lwich głów to potężne symbole. Lew w sztuce średniowiecznej oznaczał siłę, majestat i boską sprawiedliwość. Był również często utożsamiany z Chrystusem, co dodaje drzwiom wymiaru teologicznego.
Drzwi Gnieźnieńskie to nie tylko opowieść o świętym, ale także świadectwo potęgi technologicznej i ideologicznej swoich twórców. Ich wykonanie i przekaz miały głębokie znaczenie dla społeczeństwa XII wieku.
Osiągnięcie technologiczne: Odlewanie z brązu
Niezwykłym osiągnięciem było odlanie każdego skrzydła drzwi w całości metodą wosku traconego. Było to imponujące wyzwanie technologiczne jak na XII wiek, świadczące o zaawansowaniu ówczesnych rzemieślników i ich mistrzostwie w obróbce brązu. Lewe skrzydło jest nieco większe od prawego, co może wynikać z technicznych ograniczeń lub zamierzonego efektu.
"Biblia Pauperum" Biblia dla niepiśmiennych
Drzwi Gnieźnieńskie pełniły funkcję tzw. "Biblia Pauperum", czyli Biblii dla ubogich. W czasach, gdy większość ludzi nie potrafiła czytać, obrazy na drzwiach stanowiły potężne narzędzie edukacyjne. Przekazywały treści religijne, moralne i historyczne w sposób zrozumiały dla wszystkich, czyniąc sztukę kluczowym nośnikiem wiedzy.
Polityczne przesłanie
Dzieło to miało również wyraźne przesłanie polityczne. Podkreślało znaczenie Gniezna jako metropolii kościelnej i stolicy państwa polskiego. Kult narodowego świętego i męczennika, jakim był św. Wojciech, służył legitymizacji władzy książęcej, w tym przypadku Mieszka III Starego, który prawdopodobnie był fundatorem drzwi.
Dziś Drzwi Gnieźnieńskie pozostają żywym zabytkiem, który nadal przemawia do odwiedzających Katedrę Gnieźnieńską. Są one nie tylko świadectwem przeszłości, ale także ważnym elementem polskiego dziedzictwa kulturowego i religijnego, przypominającym o korzeniach i tożsamości narodu.
Dla tych, którzy planują wizytę w Katedrze Gnieźnieńskiej, proponuję podejść do Drzwi z uwagą i cierpliwością. Zanim zaczniecie oglądać poszczególne sceny, warto zapoznać się z ich układem i kolejnością narracji. Zwróćcie uwagę na detale gesty postaci, symbole ukryte w tle, a także na wspomnianą już bordiurę i kołatki. Poświęćcie czas na kontemplację każdej sceny, próbując zrozumieć jej kontekst i znaczenie. Pamiętajcie, że Drzwi Gnieźnieńskie to nie tylko zbiór obrazów, ale opowieść, która wymaga od widza aktywnego zaangażowania i refleksji. Tylko wtedy w pełni docenicie ich piękno, kunszt i głębię przekazu.
